Treści umieszczone na stronie są tylko informacją, a nie poradą medyczną czy dietetyczną. Jakiekolwiek zmiany żywieniowe wprowadziłam na własną odpowiedzialność. Jeśli masz problemy ze zdrowiem, to zasięgnij pomocy uprawnionego specjalisty.
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą witaminy. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą witaminy. Pokaż wszystkie posty

środa, 10 lutego 2016

Mangan a zdrowie. Właściwości, skutki niedoboru i nadmiaru manganu w organizmie.


Mangan to pierwiastek mineralny, który wchodzi w skład wielu tkanek, jednak w największych ilościach można go znaleźć w wątrobie, mózgowiu, nerkach i trzustce. Ponadto jest składnikiem wielu enzymów, które biorą udział w procesie prawidłowego trawienia i wchłaniania węglowodanów, tłuszczów i białek. Poza tym mangan odpowiada za prawidłową pracę układu nerwowego (w połączeniu z wapniem sprawdza się zwłaszcza u kobiet z zespołem napięcia przedmiesiączkowego, czyli PMS) i wywiera duży wpływ na poziom libido i sprawność seksualną, a także na płodność. Mangan wspomaga nasz organizm poprzez usuwanie zmęczenia, pomaga przy prawidłowych odruchach mięśniowych. Jest także niezbędnym składnikiem kości. Ponadto wpływa na prawidłowe funkcjonowanie mózgu i stan skóry oraz spełnia ważną rolę w produkcji tyroksyny, czyli nieaktywnej formy hormonów tarczycy. Jest również pierwiastkiem, który ułatwia wchłanianie i magazynowanie żelaza.

Mangan działa aktywująco na enzymy, dotyczy to w szczególności karboksylazy pirogronianowej (odpowiadającej za przemianę pirogronianu w szczawiooctan w cyklu kwasów karboksylowych), dysmutazy ponadtlenkowej, arginazy, które w przemianie materii ułatwiają przyswajanie pewnych witamin.
Przykładowo: bez względu na to ile zjemy świeżych owoców, to bez manganu całe bogactwo zawartej w nich witaminy C zostanie spożytkowane tylko w 20%. 

Mangan gromadzi się przed wszystkim w wątrobie i jest wydalany przez przewód jelitowy.

Ten pierwiastek to naturalny antyutleniacz. W organizmie neutralizuje wolne rodniki, co sprawia, że nasze komórki wolniej się starzeją i są w lepszej kondycji; pomaga w walce z trądzikiem.

Mangan – skutki i objawy niedoboru 
Niedostateczna podaż manganu wiąże się z zaburzeniami metabolizmu, negatywnie wpływa na rozwój kości, m.in. nieprawidłową mineralizacją kości, pogorszeniem kondycji kości i stawów (zwiększoną resorpcją kości, postępująca osteoporoza). Zbyt mała ilość manganu przyczynia się również do zaburzeń płodności, co jest skutkiem nieprawidłowych reakcji syntezy cholesterolu, z którego wytwarzane są hormony płciowe, sterujące płodnością.
Przypuszcza się, że zwiększa także ryzyko wystąpienia padaczki.

Objawami niedoboru manganu są:

  • dysfunkcja układu kostnego - deformacje kości (niedobór manganu przyspiesza rozwój osteoporozy), zahamowanie wzrostu, zaburzenie w koordynacji ruchów, bóle stawów;
  • utrata masy ciała
  • pogorszenie słuchu i szmery w uszach;
  • nieprawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego: zmęczenie, zniechęcenie, stany niepokoju, nerwobóle, czasami niekontrolowane drgawki
  • zmniejszenie poziomu libido, spadek sprawności seksualnej, a nawet niepłodność;
  • sucha i popękana skóra, słabe paznokcie, rozdwojone końcówki, wypadające włosy;

Znaczny niedobór manganu niekorzystnie wpływa na nasz układ krążenia, oddechowy i nerwowy; może również wywołać niedokrwistość. Dodatkowo mogą pojawić się problemy związane z zaburzeniami w metabolizmie tłuszczowców i obniżenie insulino-wrażliwości tkanek.

Brak manganu w organizmie może prowadzić również do objawów typowych dla utraty witamin z organizmu jak: zmęczenie, zniechęcenie, brak popędu płciowego, pesymizm, stały niepokój, sporadyczne nudności i wymioty.
Stwierdzono również, że zupełny brak manganu w pokarmie wywołuje zaburzenia w produkcji mleka.

Niedobór manganu u kobiet w ciąży – może stać się przyczyną uszkodzenia błędnika u rozwijającego się płodu.

Mangan – skutki i objawy nadmiaru
Nie odnotowano przypadków nadmiernego spożycia manganu wraz z pożywieniem. Do zwiększonej ilości tego pierwiastka w organizmie może dojść w wyniku kontaktu z pyłem lub dymem zawierającym mangan. Wówczas pojawiają się zaburzenia ze strony ośrodkowego układu nerwowego, które przypominają chorobę Parkinsona, np. drżenie kończyn czy trudności w chodzeniu.

Mogą się nawet pojawić zaburzenia psychiczne (np. depresja, demencja, schizofremia), bezsenność, impotencja. Ponadto w przypadku nadmiaru manganu w organizmie może dojść do zaburzenia funkcjonowania wątroby i tarczycy.

Nadmiar nagromadzonego manganu w organizmie powoduje zaburzenia w metabolizmie innych pierwiastków, np. żelaza, powodując zahamowanie powstawania hemoglobiny.

Ponadto, jak informują naukowcy z Uniwersytetu Prowincji Quebec w Montrealu, nadmiar manganu może się przyczynić także do obniżenia IQ. Z ich testów wynika, że dzieci narażone na wysokie stężenia manganu w wodzie pitnej miały niższy iloraz inteligencji niż rówieśnicy mający w domu wodę z niewielkimi ilościami tego pierwiastka lub zupełnie go pozbawioną. Co jednak ciekawe - ilości manganu pochodzące z diety, mimo że były znacznie wyższe niż te w wodzie, nie przekładały się na niskie IQ. Naukowcy podejrzewają, że mangan dostarczany do organizmu wraz z wodą może być potem przetwarzany inaczej niż ten z pokarmów.

Mangan o niższym stopniu utlenienia ma właściwości toksyczne, szczególnie tlenki manganu dwuwartościowego. Bardzo niebezpieczny jest pył związków manganu powstający przy wydobywaniu rud manganowych.

UWAGA!
Mangan wchodzi w interakcje z niektórymi antybiotykami - może zmniejszać ilość przyswajanych antybiotyków przez organizm, a tym samym ich skuteczność. Aby tego uniknąć, należy przyjmować suplementy z manganem co najmniej jedną, a najlepiej dwie godziny przed lub po spożyciu leków.
 

Mangan wchodzi w interakcje z:
  • wapniem - w dużych dawkach ogranicza wchłanianie manganu,
  • doustnymi środkami antykoncepcyjnymi - obniżają poziom manganu we krwi,
  • fosforanami, magnezem - w dużych dawkach obniżają wchłanianie manganu,
  • żelazem - nadmiar manganu obniża wchłanianie żelaza.
Zażywanie manganu polecane jest przede wszystkim dla osób, które cierpią na jego niedobór, a także osobom ciężko chorym, odżywianych dożylnie lub sondą jelitową.

Nie zaleca się spożywanie w dużych dawkach manganu kobietą w ciąży i karmiącym piersią.

Mangan – dawkowanie

Dzienne zapotrzebowanie na mangan wynosi:

  • niemowlęta - 0,003 mg
  • dzieci od 7. do 12. miesiąca życia - 0,6 mg
  • dzieci do 1. do 3. roku życia - 1,2 mg
  • dzieci do 4. do 8. roku życia - 1,5 mg
  • dziewczęta od 9. do 18. roku życia - 1,6 mg
  • chłopcy od 9. do 13. roku życia - 1,9 mg
  • chłopcy od 14. do 18. roku życia - 2,2 mg
  • kobiety - 1,8 mg
  • mężczyźni - 2,3 mg
  • kobiety w ciąży - 2,0 mg
  • kobiety karmiące - 2,6 mg
Dietary Reference Intakes (DRIs). Normy zostały ustalone przez National Academy of Sciences, Food and Nutrition Board

Według danych Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie, w Polsce zapotrzebowanie człowieka na mangan nie zostało ustalone.

Mangan – w jakich produktach występuje?
Powszechność manganu w pożywieniu zapewnia nam jego stały dostęp do organizmu, a różnorodność źródeł pierwiastka pozwala na dobór odpowiedniego dla nas, bez względu na alergie i upodobania żywieniowe, produktu zapewniającego stałe dostawy manganu.

Pierwiastek ten w sporych ilościach można znaleźć w goździkach, płatkach owsianych, produktach zbożowych z pełnego ziarna (zwłaszcza w chlebie żytnim razowym), suchych nasionach roślin strączkowych (zwłaszcza fasoli białej). Nie brakuje go także w owocach morza, kaszy gryczanej, orzechach (szczególnie piniowych, laskowych i włoskich) oraz tofu.
Z warzyw najwięcej manganu zawierają korzeń pietruszki, szpinak, jarmuż, kalafior i buraki, a z nasion i ziaren – ziarna słonecznika. Z kolei z owoców ananasy i morele (także te suszone), jeżyny.
Ponadto mangan zawierają ryż brązowy, kakao, orzechy arachidowe, pestki dyni, gorzka czekolada, czarna i zielona herbata (jedna filiżanka zielonej herbaty zawiera około 0,41-1,58 mg manganu, a czarnej herbaty około 0,18-0,77 mg tego pierwiastka)



niedziela, 26 lipca 2015

Cynk - ważny mikroelement dla zdrowia, urody i męskości.

Ten artykuł powstał z kompilacji tekstów/wiadomości znalezionych w Internecie.
http://www.solgar.pl/wiedza/leksykon/cynk,  
http://zdrowie.gazeta.pl/Zdrowie/1,101460,15774280,Cynk___mikroelement_dla_zdrowia__urody_i_meskosci.html, http://www.vitatorun.pl/zakazan/30,zapotrzebowanie_cynku.html, 
http://kobieta.onet.pl/zdrowie/profilaktyka/cynk-pierwiastek-niezbedny-dla-zdrowia/fjwkd, http://www.solgar.pl/wiedza/leksykon/cynk

 


Cynk jest mikroelementem potrzebnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jest niezbędny do prawidłowego działania około 200 różnych enzymów, w tym również tych odpowiedzialnych za budowę białka oraz DNA i RNA. Kieruje kurczliwością mięśni i bierze udział w tworzeniu insuliny. Cynk umożliwia utrzymywanie optymalnego stężenia witaminy A we krwi i jej zużycia przez tkanki. Uczestniczy w procesie mineralizacji kości i regeneracji tkanek. Wpływa korzystnie na pracę układu odpornościowego. Poza tymi właściwościami, cynk:
  • pobudza pracę trzustki, grasicy, prostaty,
  • uczestniczy w przemianach białek, tłuszczów i węglowodanów,
  • jest naturalną obroną przed przeziębieniem, grypą, zapaleniem spojówek, grzybicą i innymi infekcjami,
  • wzmacnia odporność, pomaga łagodzić objawy chorób autoimmunologicznych (np. reumatoidalnego zapalenia stawów),
  • poprawia sprawność intelektualną, zapobiega demencji, wspomaga leczenie depresji i schizofrenii,
  • chroni plamkę żółtą oka przed zwyrodnieniem i zmniejsza uczucie dzwonienia w uszach,
  • wpływa korzystnie na płodność, reguluje miesiączkowanie,
  • jest niezbędny do prawidłowego wzrostu i rozwoju płciowego, przeciwdziała chorobom prostaty,
  • wspomaga leczenie cukrzycy i niedoczynności tarczycy,
  • łagodzi objawy osteoporozy, hemoroidów, zapalenia jelit, choroby wrzodowej,
  • chroni komórki przed niszczącym działaniem wolnych rodników,
  • przyśpiesza gojenie się ran, łagodzi podrażnienia skóry, jest skuteczny w leczeniu trądziku różowatego i trądziku młodzieńczego, poparzeń, wyprysków,
  • wzmacnia włosy i paznokcie
  • jest niezbędny do prawidłowego odczuwania smaku i zapachu

Cynk przydaje się dzieciom i młodzieży, zwłaszcza w kresie dorastania, ponieważ jest niezbędny do prawidłowego działania hormonu wzrostu. Ma także wpływ na działanie gonadotropin, hormonów odpowiedzialnych chociażby za prawidłowy rozwój genitaliów (w szczególności u chłopców).

Mikroelement ten to prawdziwy przyjaciel męskiej potencji. Przyczynia się na przykład do lepszej pracy gruczołu krokowego i zwiększonej produkcji testosteronu. Odgrywa także istotną rolę w produkcji spermy oraz podtrzymywaniu żywotności plemników. Źródła podają, że ponad połowa wszystkich mężczyzn cierpi na łagodny przerost prostaty na którymś etapie życia. Próby kliniczne wykazują, iż suplementacja cynkiem zmniejsza objawy powiększenia gruczołu prostaty oraz jego wielkość u większości pacjentów z łagodnym przerostem stercza. Ponadto stwierdzono, że niejednemu mężczyźnie, który ma zaburzenia potencji, mogą znacznie pomóc dodatki żywieniowe z cynkiem i witaminą B6.

Cynk jest również niezbędny dla prawidłowego działania trzustki i tarczycy. Po pierwsze uczestniczy w magazynowaniu insuliny. Bierze również udział w przekształcaniu tyroksyny (T4) w trójjodotyroninę (T3).

Regularne spożywanie cynku (podobnie jak witamin C, A oraz kwasu foliowego) jest także istotne dla właściwego funkcjonowania systemu immunologicznego, broniącego nas przed infekcjami. Jednocześnie pierwiastek ten odpowiada za prawidłowy przebieg przemian witaminy A, niezbędnej dla naszego wzroku.

Cynk posiada niezwykły wpływ na system immunologiczny człowieka. Zwiększa ilość i aktywność komórek, odgrywających znaczącą rolę w układzie odpornościowym organizmu. Są to przede wszystkim: "komórki żerne" (ich zadaniem jest wchłanianie i unieszkodliwianie zarazków oraz innych obcych ciał) oraz "komórki pamięci immunologicznej" (powstają po pierwszym spotkaniu z bakteriami i wirusami, a przy następnym spotkaniu pamiętają o nich, więc niezwłocznie uruchamiają produkcję specyficznych komórek do ich zabijania oraz produkcję przeciwciał).
Tak więc cynk ma wyjątkowe działanie z punktu widzenia systemu immunologicznego, którego nie da się zastąpić żadnym innym składnikiem mineralnym. Im mniej cynku w organizmie, tym słabszy będzie system immunologiczny. Jednym z efektów niedoborów będzie podatność na zakażenia.
 

Cynk uczestniczy praktycznie we wszystkich aspektach działania układu immunologicznego, włączając grasicę (główny organ układu odpornościowego), oraz w produkcji i aktywności białych krwinek (tj. limfocytów i limfocytów T). W przypadku grasicy suplementacja cynkiem ma bardzo duży wpływ na wydzielanie hormonu grasicy tymuliny. Ma to korzystny wpływ na osoby w każdym wieku, ale jest ono szczególnie istotne w odbudowie funkcji immunologicznych u osób starszych. Jego niewielka dzienna ilość w ciągu 2-3 tygodni odbudowuje grasicę starszych osób do poziomu dwudziestolatków!!! 

Dzięki niemu w naszym organizmie utrzymuje się właściwe stężenie frakcji HDL-cholesterolu (tzw. "dobrego cholesterolu").

Cynk to także prawdziwe dobrodziejstwo dla urody. Zbawiennie działa głównie na naszą skórę. Przede wszystkim pomaga pozbyć się wyprysków, trądziku, a także ogranicza nadmierny łojotok. Przyczynia się do ochrony komórki przed stresem oksydacyjnym, który przyspiesza proces starzenia. Wzmacnia także osłabione włosy i paznokcie, a nawet pobudza ich wzrost. W postaci tlenku korzystnie wpływa na odnowę tkanek i proces gojenia ran, a przy tym łagodzi podrażnienia. Często możemy go znaleźć np. w kremach ochronnych dla niemowląt.

Cynk jest bardzo skutecznym składnikiem redukującym zmarszczki i zwiotczenie skóry. W codziennej diecie przeciw zmarszczkom nie powinno zabraknąć tego składnika. Wspomaga on produkcję kolagenu, co w efekcie opóźnia procesy starzenia się skóry. Ponadto przeciwutleniacze znajdujące się w cząsteczce cynku również przyczyniają się do zmniejszenia objawów starzenia się.  

Ponadto po preparaty z cynkiem (w tym na przykład płyny do płukania ust lub tabletki do ssania) mogą sięgać również osoby, które mają problem z nieprzyjemnym zapachem z ust. Pomaga bowiem zwalczyć bakterie odpowiedzialne za jego powstawanie, a także - dłużej utrzymać świeży oddech.

Tak jak miedź i mangan, cynk jest niezbędnym składnikiem minerałowym enzymu dysmutazy ponadtlenkowej (SOD). SOD jest jedną z najsilniejszych substancji wytwarzanych przez organizm w celu ochrony komórek. Co ciekawe, naukowcy wykazali silny związek statystyczny wśród ssaków pomiędzy poziomem dysmutazy ponadtlenkowej a długością życia.

Może być stosowany w leczeniu wspomagającym niedoczynność tarczycy, a także cukrzycy, ponieważ zwiększa stężenie insuliny. Metabolizm glukozy i poziom cukru we krwi zależą od odpowiedniej ilości cynku w organizmie. Cynk również współpracuje z chromem i innymi składnikami odżywczymi w celu ułatwienia wykorzystania insuliny przez komórki.

U osób z zaćmą często występują niedobory cynku, co prowadzi między innymi do innych problemów takich jak osłabiony metabolizm glukozy w soczewkach. Stwierdzono, że suplementy cynku wspomagają wykorzystanie glukozy w tkankach oka.   


Jest również istotny dla prawidłowej pracy mózgu. Wspiera funkcjonowanie między innymi procesów percepcji czy zapamiętywania. Niedobór cynku ma związek z zaburzeniami uczenia się, zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi, hiperaktywnością, niedorozwojem umysłowym, depresją, demencją (w tym chorobą Alzheimera), schizofrenią i chorobami umysłowymi. Zaobserwowano, że starsi ludzie, cierpiący na sklerozę, po uzupełnieniu cynku i i manganu w diecie czują się lepiej. W przypadku dzieci z zaburzeniami uczenia się wzrost stężenia metalu ciężkiego kadmu często odpowiada za problemy z czytaniem. Cynk może antagonizować kadm, a stosunek cynku do kadmu znacząco wpływa na umiejętność czytania.

Cynk jest niezbędny do właściwego wzrostu i rozwoju płodu, a badania pokazują, że pełni on ważną rolę w zachowaniu zdrowia oraz równowagi biochemicznej i fizjologicznej kobiet w ciąży. Obniżony poziom cynku u kobiet ciężarnych odpowiada za szereg problemów rozwojowych i związanych z ciążą takich jak przedwczesny poród, mała waga noworodków, wrodzone wady cewy nerwowej i inne problemy neurologiczne, trudności i nieprawidłowości w czasie porodu oraz poronienia. W związku z tym należy koniecznie podkreślić, że w czasie ciąży stężenie cynku w krwinkach czerwonych i białych spada o prawie jedną trzecią, a dieta przeciętnej ciężarnej kobiety zawiera znacznie mniej cynku niż zalecane dzienne spożycie.

Stwierdzono, że podawanie cynku niweluje niektóre symptomy zaburzeń smaku (metaliczny posmak w ustach, nie wyczuwanie smaku lub zwiększone wyczuwanie smaku).

Głównym wrogiem ludzi mieszkających w dużych miastach jest ołów i kadm, które dostają się do powietrza z rur wydechowych samochodów oraz z dymu papierosowego i innych źródeł. Przy zmniejszonej ilości cynku organizm pobiera więcej ołowiu i kadmu; ale jest też odwrotnie: zażywając cynk można zmniejszyć pobór tych trujących substancji. Cynk stanowi więc ochronę przed szkodliwym działaniem zanieczyszczonego środowiska. 


W organizmie dorosłego człowieka znajduje się od 1,4 do 2,2 g cynku. Jego największa ilość koncentruje się w czerwonych i białych krwinkach, w mięśniach, skórze, nerkach, wątrobie, siatkówce oka, a u mężczyzn również w gruczole krokowym (prostacie).

Niedobory cynku

Większość z nas ma za mało cynku – jest on w produktach, które jemy rzadko i w małych ilościach. W dodatku jego wchłanianie bywa utrudnione. Najbardziej narażone na niedobory cynku są osoby stosujące restrykcyjne diety odchudzające, a także wegetarianie (cynk w mięsie jest dla nas bowiem najlepiej przyswajalny). Przyswajanie cynku zmniejsza się w wyniku nadmiernego spożycia produktów zawierających duże ilości fitynianów (roślinne związki obecne w produktach zbożowych, roślinach strączkowych i orzechach), kwasu foliowego, żelaza, miedzi i wapnia.
Największymi wrogami cynku są alkohol, cukier, otręby (mają dużo błonnika), produkty wzbogacone w miedź i żelazo. Ponieważ wchłanianie cynku zachodzi w jelitach, przyczyną deficytów mogą być również niektóre choroby układu pokarmowego. Należą do nich w szczególności takie schorzenia, jak: celiakia, stany zapalne jelit, zapalenie trzustki czy choroba Leśniowskiego-Crohna. Niski poziom cynku obserwowany jest też u osób cierpiących na choroby przyzębia - parodontoza oraz na bulimię (wilczy głód). Niedobory powstają także w wyniku nadmiernej utraty cynku z organizmu. Dzieje się tak w przypadku stosowania niektórych leków, np. moczopędnych czy pigułek antykoncepcyjnych. Straty cynku są wysokie w cukrzycy, podczas leczenia dializami, niektórymi lekami stosowanymi w zapaleniu stawów (sterydy) i podczas intensywnego wydzielania potu (przeziębienia, choroby nowotworowe, toksemia organizmu, nadczynność tarczycy). Uszkodzenie tkanek spowodowane chorobami nerek, łuszczenie się skóry lub oparzenia są także przyczyną strat cynku w organizmie. Nierzadko cierpią na nie także osoby nadużywające alkoholu.
 

W skutek niedoboru cynku w organizmie może dochodzić do nadmiernego gromadzenia się trójglicerydów i w efekcie odwrotnego niż odchudzanie - do otyłości.

Deficyt cynku w diecie jest szczególnie niebezpieczny dla niemowląt i dzieci. W jego wyniku może dojść do zahamowania wzrostu (karłowatość), opóźnienia rozwoju umysłowego i płciowego (opóznione dojrzewanie, niedorozwój narządów płciowych), a także hipogonadyzmu (nieprawidłowego rozwoju genitaliów) - szczególnie w przypadku chłopców. Ponieważ jest jednocześnie istotny w produkcji spermy, jego niedobory mogą powodować u mężczyzn problemy z płodnością. U młodych kobiet z uwagi na niedobór cynku, często występują też zaburzenia miesiączkowania. Nieregularnie miesiączkujące kobiety powinny zastosować kuracje cynkiem, zanim sięgną po środki hormonalne.
 

Niedostatki cynku widać przede wszystkim po naszej skórze, na której mogą się zacząć pojawiać zmiany rumieniowe, czyli zaczerwienienia (u dzieci przypominające objawy łuszczycy). Ponadto wszelkie rany czy oparzenia gorzej się na niej goją. Pogarsza się również stan włosów, które zaczynają wypadać. Paznokcie natomiast o wiele łatwiej łamią się i rozdwajają, powstają białe plamki.
 

Zbyt niskie spożycie cynku prowadzi także do spadku produkcji przeciwciał, a więc pogorszenia funkcjonowania układu immunologicznego.
 
W wyniku deficytu cynku w organizmie gorzej funkcjonują także nasze zmysły. Przede wszystkim pojawiają się trudności z widzeniem w warunkach słabego oświetlenia, czyli tzw. kurza ślepota lub ślepota zmierzchowa. Możemy odczuwać również zaburzenia węchu i smaku. Niekiedy dochodzi także do zaburzeń mowy.
 

Niedobór cynku w organizmie jest często powiązany z nadmiarem miedzi i jest szczególnie szkodliwy dla osób starszych. Zależność ta jest obecnie badana przez naukowców, uważających ją za czynnik sprzyjający m.in. rozwojowi choroby Alzheimera. Sugerują, że cynk wpływa na powstawanie blaszki w mózgowiu osób chorych na tę chorobę. Istnieją również doniesienia, że nadmiar miedzi u kobiet ciężarnych, może się przyczyniać do powstania rozszczepu wargi i podniebienia u dziecka.

Ponadto niedobór cynku powoduje niedokrwistość, bladość skóry, trudności z gojeniem ran, wady wrodzone, utratę owłosienia, złą tolerancję glukozy, biegunki, utratę apetytu, zmniejszone libido, uczucie znużenia, pogorszenie pamięci. U dorosłych mogą również wystąpić: zaburzenia w grasicy i węzłach chłonnych. Może sprzyjać miażdżycy tętnic, ponieważ zmniejsza odporność komórek na uszkodzenia.


Nadmiar cynku

Przy zwyczajowym spożyciu cynku z dietą nie stwierdza się na ogół skutków jego nadmiaru. Spowodowane jest to faktem, że cynk nie kumuluje się w organizmie, szybko ulega wydalaniu przez nerki oraz z kałem. Nadmiar obserwuje się natomiast przy spożyciu suplementów cynku (dawki 80 – 150 miligramów).

Zbyt duże dawki cynku mogą wywoływać podrażnienie przewodu pokarmowego, zmniejszenie we krwi stężenia frakcji HDL-cholesterolu (tzw. dobry cholesterol) i podwyższyć poziom frakcji LDL-cholesterolu (tzw. zły cholesterol) oraz efekt przeciwny niż małe dawki, czyli działać hamująco na funkcje układu odpornościowego.

Nadmierna ilość cynku może także ograniczyć wchłanianie miedzi i żelaza oraz przyspieszyć wydalanie żelaza z organizmu, co może być przyczyną niedokrwistości.

Ostre objawy zatrucia cynkiem to bóle żołądka, nudności, utrata apetytu, biegunka i bóle głowy. Ponieważ jednak symptomy te mogą być efektem zupełnie innego schorzenia (są chociażby podobne do zatrucia miedzią), pomocy należy szukać u specjalisty, a z pewnością - nie leczyć się na własną rękę.

 

Zatrucie cynkiem może nastąpić także po skonsumowaniu płodów rolnych opryskanych preparatami cynkowymi lub przechowywanych w cynkowych naczyniach. Nadmiary cynku mogą występować także przy chorobach z wysoką ciepłotą ciała i przy czerwienicy prawdziwej (choroba układu krwiotwórczego polegająca na znacznym wzroście ilości krwinek).


Aby określić, czy w naszym ciele znajduje się wystarczająca ilość cynku, najczęściej wystarczy wykonać badanie krwi z oznaczeniem jego poziomu. Powinien on wynosić średnio 11-18 mol/l u dorosłych oraz 11-24 mol/l w przypadku dzieci. 

Zródła cynku i jego dawkowanie.

Zalecane dzienne spożycie cynku wynosi odpowiednio:

niemowlęta do 6 miesiąca życia - 2 mg
niemowlęta od 6 do 12 miesiąca życia oraz dzieci do lat 3 - 3 mg
dzieci od 4 do 9 roku życia - 5 mg
dzieci od 10 do 12 roku życia - 8 mg
chłopcy od 13 do 18 lat oraz mężczyźni powyżej 19 roku życia - 11 mg
dziewczęta od 13 do 18 roku życia - 9 mg
kobiety od 19 roku życia - 8 mg
ciąża: kobiety poniżej 19 roku życia - 12 mg; powyżej 19 roku życia - 11 mg
laktacja: kobiety poniżej 19 roku życia - 13 mg; powyżej 19 roku życia - 12 mg

 

Dzieci i dorośli z cukrzycą oraz osoby przyjmujące większe dawki witaminy B6 mają zwiększone zapotrzebowanie na cynk!
 
Wchłanianie cynku z przewodu pokarmowego kształtuje się na poziomie 10–40% i zachodzi głównie w jelicie cienkim. Wchłanianie z pokarmu jest regulowane hormonalnie i zależy od zapotrzebowania (zwiększa się w stanach niedoboru). Cynk, podobnie jak żelazo, jest lepiej przyswajany z produktów zwierzęcych niż z roślinnych.

Nie zawsze odpowiednia ilość zjedzonego cynku przekłada się na właściwą ilość w organizmie. Ponieważ wiele zjadanych na co dzień mikroelementów i związków organicznych utrudnia wchłanianie cynku, dlatego często spotykamy się z jego niedoborami.

W organizmie cynk utrzymuje się krótko, zachodzi więc potrzeba regularnej jego dostawy. Jeśli chociaż tylko przez tydzień będzie go za mało, spowalnia się rozwój mięśni i słabnie system immunologiczny (możliwość przeciwstawiania się chorobom).

Kobieta powinna dostarczać organizmowi 13 mg cynku na dobę, a mężczyzna 16 mg cynku.

Spośród wszystkich produktów największą zawartością cynku odznaczają się małże oraz ostrygi wędzone i surowe (70 mg/100). Ponadto cynk zawiera m.in. (w 100 g):

  • wątroba cielęca - 8,40 mg
  • pestki dyni - 7,50 mg
  • serce kurze - 7 mg
  • kakao - 6,56 mg
  • orzechy nerkowca - 6 mg
  • wątroba wieprzowa – 4,5 mg
  • siemie lniane - 4 mg
  • ser żółty, np. gouda, ementaler - 4 mg
  • pieczeń wołowa – 3,76 mg
  • fasola biała, nasiona suche – 3,77 mg
  • kasza gryczana - 3,50 mg
  • migdały - 3,2 mg
  • salami - 3,2 mg
  • płatki owsiane - 3,1 mg
  • niebieski mak, orzechy włoskie, sezam, ziarna słonecznika - 3 mg
  • nać selera naciowego - 3 mg
  • czekolada gorzka - 2,43 mg
  • czekolada - 2 mg
  • sardynka w pomidorach - 2,40 m
  • groszek zielony – 1,4 mg
Ubogim źródłem cynku są natomiast owoce, zarówno świeże, jak i suszone. Zawartość cynku nie przekracza w nich najczęściej 0,5 mg - na 100 g produktu.

Suplementy cynku mają bardzo różną przyswajalność, dlatego trzeba zadbać o dostarczanie go w formie naturalnej wraz z pożywieniem. A powinniśmy go sobie dostarczać średnio po 16 mg na dobę. Aby temu wymaganiu sprostać musimy zjadać dziennie np:

  • ostrygi – 30 gram,
  • małże – 135 gram,
  • kiełki lub otręby pszenne – 120 gram,
  • orzechy brazylijskie – 230 gram,
  • mięso wołowe lub podudzie indyka – 460 gram,
  • szynkę wieprzową pieczoną – 570 gram.

Suplementacja cynku 

Cynk zażywa się godzinę przed posiłkiem lub 2 godz. po posiłku. Jeśli występują zaburzenia żołądkowe, należy unikać pożywienia zawierającego dużo błonnika. Jeśli stosuje się również żelazo, nie należy brać obu pierwiastków jednocześnie. Cynk powinno się zażywać co najmniej 2 godziny po przyjęciu antybiotyku.

Najlepiej przyswajalny jest cynk w postaci 100% chelatu aminokwasowego, następnie cytrynian cynku, glukonian cynku i najsłabiej przyswajalny jest cynk organiczny.
W wielu preparatach multiwitaminowo-minerałowych czy minerałowych (dobre połączenie wapń, magnez plus cynk) również występuje cynk, należy jednak zwracać uwagę na jego postać, gdyż to ona decyduje o przyswajalności.
Typowe porcje suplementacyjne to 20 mg do 50 mg jonów cynku dziennie.
Należy wybierać preparaty standaryzowane i nie zawierające żadnych sztucznych środków konserwujących czy barwiących. Preparaty w szklanym ciemnym opakowaniu zapewniają stabilność tego minerału przez cały czas zażywania.
Jeśli już musimy korzystać z suplementów, trzeba pamiętać, że tlenek cynku wchłania się zaledwie w kilku procentach i niestety nie reaguje z innymi składnikami preparatów mineralnych i witaminowych.

Konkurentem cynku w organizmie jest miedź i większe dawki cynku mogą zakłócać jej absorbcję. Suplementy cynku wyższe niż 30 mg dziennie powinno się stosować razem z suplementacją miedzi. Zaleca się, aby osoby stosujące suplementy z cynkiem zażywały jednocześnie miedź (1 mg miedzi na 10 mg cynku). Miedź jest niezbędna do wbudowywania żelaza w hemoglobinę. Umożliwia również wykorzystanie aminokwasu tyrozyny jako czynnika niezbędnego dla pigmentacji włosów i skóry.

Pierwszym objawem przedawkowania cynku są wymioty. 





czwartek, 23 lipca 2015

Wapń - jego rola w organizmie, wchłanianie oraz skutki niedoboru.

Ten artykuł powstał z kompilacji tekstów/wiadomości znalezionych w Internecie.


Wapń to bardzo ważny pierwiastek w naszym organizmie. Dzięki niemu nasz organizm może funkcjonować bez zakłóceń. Wapń odpowiada za strukturę i moc kości i zębów, a w odpowiednim stężeniu powoduje prawidłową krzepliwość krwi. Właściwe stężenie tego pierwiastka to również sprawne mięśnie, odprężone nerwy, zdrowy sen, pogodny nastrój.
 


Zarówno niedobór, jak i nadmiar wapnia nie jest dobry dla organizmu. W ciele dorosłego człowieka jest ok. 1,2 kg wapnia, z czego 99% występuje w postaci związanej w kościach (hydroksyapatyty), natomiast pozostała część występuje w postaci zjonizowanej w płynie śródkomórkowym oraz pozakomórkowym i pełni szereg ważnych funkcji:
  • niezbędny do prawidłowego wzrostu i rozwoju organizmu (niezbędny do budowy komórek),
  • przyczynia się do zachowania mocnych zębów oraz kości,
  • pomaga wchłaniać witaminę B12, która jest niezbędna do funkcjonowania układu nerwowego
  • reguluje ciśnienie krwi,
  • bierze udział w krzepnięciu krwi i ułatwia gojenie ran,
  • uczestniczy w skurczu mięśni szkieletowych, gładkich oraz mięśnia sercowego,
  • bierze udział w reakcjach zapalenia, regeneracji, proliferacji,
Zasoby wapnia w niekostnych komórkach organizmu ludzkiego są odnawiane nawet 30 razy dziennie. Jeśli w tych komórkach brakuje pierwiastka i zagrożone jest sprawne działanie układu nerwowego, pobierany jest on z kości.

Wchłanianie wapnia odbywa się w sposób aktywny w dwunastnicy i górnej części jelita cienkiego (około 80 %), a w sposób bierny na całej długości jelita.

Stan naszych kości i zębów zależy od zawartości wapnia dostarczonego w dzieciństwie i młodości. Dieta dla zdrowych zębów wydaje się bardzo prosta. Opiera się na kilku składnikach odżywczych, które stanowią budulec naszych kości i zębów. Aby zęby lśniły i były zdrowe w diecie nie może zabraknąć białka, wapnia, fosforu oraz witaminy D. Lekarze są zdania, że stan kości i zębów w późniejszych latach życia zależy przede wszystkim od tego, jak zostaną ukształtowane w młodości, bowiem organizm ludzki posiada zdolność gromadzenia wapnia tylko do 30. roku życia. Po 30. już stopniowo zaczyna go tracić. Dlatego wyjątkowo należy dbać o to, co jedzą nasze pociechy. Ważne też, aby korzystały z jak największej dawki ruchu – zwłaszcza na słońcu.

Przyczyną niedoboru wapnia w organizmie może być zbyt mała ilość spożywanych pokarmów bogatych w wapń (głównie w czasie, gdy zapotrzebowanie organizmu na wapń wzrasta, np. w ciąży, podczas karmienia piersią, czy podczas wzmożonego wzrostu), niedoczynność przytarczyc wytwarzających parahormon (reguluje uwalnianie wapnia z kości, wzmaga wchłanianie zwrotne wapnia w nerkach), duże stężenie kalcytoniny (która powoduje odkładanie się wapnia w kościach, zmniejszając jego stężenie we krwi), niedobór witaminy D i magnezu, spożywanie dużej ilości kawy i herbaty, utrata wapnia z moczem w przebiegu niewydolności nerek, upośledzone wchłanianie wapnia w jelitach oraz długotrwałe stosowanie leków steroidowych.
Zmniejszenie stężenia wapnia w surowicy krwi nazywa się hipokalcemią. Skutkiem hipokalcemii jest: łamliwość kości, zahamowanie wzrostu kości, psujące się zęby - próchnica, nadmierna pobudliwość mięśni do skurczu (tężyczka – jawna lub utajona), ból mięśni, mrowienie i drętwienie kończyn, zaburzenia krzepnięcia krwi, zaburzenia rytmu serca, zaburzenia snu, krwotoki z nosa, niedociśnienie tętnicze, nadmierna pobudliwość nerwowa, stany depresyjne i lękowe, psychoza, osteoporoza, suchość skóry, łamliwość paznokci oraz wypadanie włosów.

Leczenie ostrych stanów niedoborowych wapnia powinno się odbywać w warunkach szpitalnych, w pozostałych stanach stosuje się przewlekłe podawanie wapnia doustnie, niekiedy wraz z witaminą D.

Uważa się, że w przypadku prawidłowego urozmaiconego żywienia nadmiar wapnia w organizmie nie występuje. Przyjmuje się, że maksymalną dobrze tolerowaną przez osoby zdrowe ilością wapnia jest 2,5 g/dzień. Zażywając wapń w postaci suplementu można jednak przedawkować jego ilość. Przyczyną nadmiaru wapnia w organizmie może być także nadczynność przytarczyc, choroby nowotworowe kości, przerzuty nowotworowe do kości, nadczynność tarczycy, niedoczynność kory nadnerczy oraz nowotwory wydzielające czynnik podobny do parathormonu.
Objawy nadmiaru wapnia (hiperkalcemia) to zaparcia, nudności, brak apetytu, osłabienie organizmu i mięśni, bardzo szybkie męczenie się, zaburzenia świadomości.
Nadmiar może prowadzić do powstawania kamieni nerkowych oraz obniżyć wchłanianie cynku i żelaza.

To, ile wapnia potrzebuje nasz organizm, zależy od wieku i płci. Zalecane dzienne spożycie wapnia wynosi:

u dzieci i młodzieży
1-6 miesięcy 210 mg;
6 do 12 miesięcy: 270 mg;
od 1 do 3 lat: 500 mg;
od 4 do 8 lat: 800 mg;
od 9 do 18 lat: 1500 mg.

u dorosłych
od 19 do 50 lat: 1200 mg;
od 51 lat wzwyż: 1500 mg;

lub
dla dorosłych: 800 mg;
dla osób starszych: 600 mg;
dla kobiet ciężarnych: 1400 mg;
dla kobiet karmiących: 2000 mg.

Prawidłowy poziom wapnia we krwi to 2,1–2,6 mmol/l (według innych oznaczeń 8,5–10,5 mg/dl)

Co jeść, żeby utrzymać odpowiedni poziom wapnia w organizmie?

Uważa się, że prawidłowa dieta pozwala na pokrycie zapotrzebowania na wapń i zawiera składniki odżywcze zwiększające jego wchłanianie. Niestety spożycie mleka i przetworów mlecznych (głównego źródła wapnia w diecie) w naszym kraju jest za małe, co jest główną przyczyną małej zawartości wapnia w diecie – jak wskazują badania, wynosi ona około 50% ilości zalecanej normami żywienia.

Aby zapewnić sobie odpowiedni poziom wapnia należy jeść sery, migdały, orzechy laskowe, figi, jogurt, mleko półtłuste i tłuste, żółtka jajek, kapustę, szpinak.

Najlepiej wapń wchłania się z produktów mlecznych, w których występuje także kazeina. Dość pokaźna zawartość wapnia jest w sardynkach i śledziach z puszki – takich, które spożywa się wraz ze szkieletem i ośćmi.

Zalecane przez dietetyków 4 szklanki mleka dziennie, można zastąpić przetworami mlecznymi uwzględniając ich równowartość pod względem zawartości tego składnika.

Osobom nietolerującym laktozy zaleca się spożywanie zamiast mleka przetworów mlecznych, w których część laktozy zastała rozłożona. Do takich produktów należą napoje fermentowane (kefir, jogurt) i sery podpuszczkowe dojrzewające (tzw. żółte). Jednocześnie należy pamiętać, że spożycie serów żółtych nie powinno być zbyt duże ze względu na dużą zawartość tłuszczu i cholesterolu.

Wapń pochodzący z jedzenia trudno przedawkować. Jeżeli jednak zażywamy suplementy diety zawierające ten pierwiastek, to nie można przekraczać dawki 3–4 g wapnia na dzień.

Zawartość wapnia w wybranych produktach:

  • mleko (szklanka) - 315 mg,
  • maślanka (szklanka) - 301 mg,
  • jogurt naturalny (175 ml) - 292 mg,
  • twaróg (125 ml) - 87 mg,
  • ser (10 dkg): gouda 700 mg, mozzarella - 731 mg, parmezan tarty - 1253 mg, edam - 731 mg.
  • tofu (48,4 mg/100 g),
  • warzywa zielone, np. pietruszka (138 mg/100 g), brokuły (34,1 mg/100 g), kapusta gotowana (606 mg/100g),
  • pełnoziarniste pieczywo (26,8 mg/ 100 g),
  • nasiona roślin strączkowych (np. soja (145 mg/100g), groch (36,2 mg/100 g), fasola gotowana (154 mg/100g), bób),
  • owoce (np. banany (11,3 mg/100 g), figi (22,4 mg/100g), morele (20,2 mg/100 g),
  • płatki owsiane (21,2 mg/100 g),
  • orzechy (migdały (313 mg/ 100 g), orzechy laskowe (149 mg/100 g), (orzechy brazylijskie 160mg/100 g),
  • czekolada mleczna (216 mg/100 g)
  • sardynka w pomidorach (250 mg/100g), szproty (1000mg/100g)
  • nasiona słonecznika (131 mg/100g)
Poziom wapnia można uzupełniać pijąc wysoko- i średniozmineralizowane wody.
  • Muszynianka (180 mg/l),
  • Piwniczanka (181 mg/l),
  • Cisowianka (131,26 mg/l),
  • Nałęczowianka (110,2 mg/l),
  • Kinga Pienińska (97,8 mg/l).

Produkty mleczne wspomagają wchłanianie wapnia. Jednak wapniowy sukces zależy nie tylko od podaży wapnia w diecie, ale również od stopnia jego wchłaniania. Badania wskazują, że jedynie od 10% do 40% spożytego wapnia z żywnością jest wchłaniane w przewodzie pokarmowym. Zależy to m.in. od: wieku, ilości zapasów pierwiastka w jej organizmie, spożycia witaminy D i stopnia jej uaktywnienia przez promieniowanie ultrafioletowe słońca. Ponadto stopień wchłaniania wapnia determinuje ilość spożytego białka i kwasowość środowiska przewodu pokarmowego. Właśnie zawarta w mleku i jego przetworach kazeina, laktoza, fosfor i kwas mlekowy tworzą optymalne środowisko, w którym wapń staje się rozpuszczalny i najlepiej wykorzystany. Wchłanianie wapnia poprawiają także, lizyna, arginina, inulina, fruktooligosacharydy i kwas cytrynowy.

Natomiast hamująco działa nadmiar w diecie białka, tłuszczu, fosforanów, fitynianów (kwas fitynowy w zbożowych produktach i roślinach strączkowych), szczawianów, zawartych w pokarmach pochodzenia roślinnego (kwas szczawiowy w szpinaku, szczawiu i rabarbarze). Wchłanianie wapnia utrudniają również używki takie, jak: kawa, herbata, alkohol, tytoń. Należy unikać także soli, napojów gazowanych i zup w proszku. Kofeina zawarta w kawie wypłukuje wapń z kości. Alkohol spożywany w nadmiernych ilościach prowadzi do uszkodzenia komórek kościotwórczych i zaburza proces wchłaniania witaminy D.

Bardzo ważną rolę w przyswajaniu wapnia odgrywa witamina D. Pokrycie dobowej dawki witaminy D zapewnia piętnastominutowy pobyt na słońcu w letni dzień. Jej zapotrzebowanie wynosi 400 jednostek na dobę. Niestety, większość dni w roku nie jest zbyt słoneczna. Wtedy należy uzupełniać ją z innych źródeł. W pokarmach jest jej niewiele. Dlatego, by uzupełnić jej niedobory, warto skorzystać z dostępnych w aptece preparatów z witaminą D i wapniem. Zaleca się najczęściej 500-1000 mg wapnia i 400-800 jednostek witaminy D dziennie.
Zaletą zażywania witaminy D3 i wapnia jest wpływ na obniżenie nadmiarowych ilości trójglicerynów we krwi, które powodują niedokrwienie serca, szczególnie u kobiet. Wysoki poziom trójglicerynów możemy osiągnąć przez spożywanie niezdrowych olejów roślinnych, jak soja lub olej rzepakowy.
Witaminę D należy spożywać razem z witaminą K2. Bez witaminy K2, organizm nie potrafi kierować wapnia do kości, gdzie jest potrzebny, zamiast tego wapń dostaje się do tkanek miękkich np. tętnic, co prowadzi do bardzo tragicznego w skutkach połączenia osteoporozy i miażdżycy, oraz innych bardzo złych skutków „paradoksu wapnia.”

Istotną rolę w zachowaniu prawidłowej gospodarki wapniowej w organizmie spełnia także odpowiedni stosunek wapnia do fosforu w diecie. Jest on zróżnicowany w zależności od wieku. W przypadku osób dorosłych przyjmuje się, że stosunek molowy Ca:P powinien wynosić 1:1, u dzieci – 1,2:1. Spożywanie zbyt dużej ilości białka we wczesnym dzieciństwie przyczynia się do osteoporozy, gdyż każdy gram spożytego białka powoduje wydalenie z moczem 1 mg wapnia. Również dieta z dużą zawartością sodu powoduje utratę wapnia z moczem – spożyciu 1 g sodu towarzyszy wydalenie 26 mg wapnia z moczem.

Przyjmując wapń w tabletkach, trzeba pamiętać, że może on zmniejszać wchłanianie żelaza, fluoru i antybiotyków tetracyklinowych. Warto stosować trzy godziny przerwy pomiędzy tymi suplementami. Ponadto duża dawka wapnia przyjmowana z digoksyną – lekiem nasercowym, może nasilić jej działanie i doprowadzić do zaburzeń rytmu serca.

UWAGA. Chorzy na tarczycę i z kamicą nerkową nie powinni sięgać po te preparaty bez porozumienia z lekarzem. Gdy lekarz przepisuje antybiotyk, konieczne jest poinformowanie go o przyjmowaniu wapnia, gdyż zmniejsza on wchłanianie antybiotyku.


Ciekawostki

  • w wyniku siedzącego tryby życia może nastąpić odwapnienie kości,
  • prawidłowe gromadzenie wapnia w dużym stopniu uzależnione jest od ćwiczeń fizycznych,
  • w miejscach gdzie ludzie spożywają twardą wodę z dużą zawartością wapnia, magnezu i litu rzadziej występują zachorowania na choroby sercowe. Wapń i magnez z takiej wody w jelitach łączy się z tłuszczami nasyconymi (wpływają na poziom choresterolu) i wraz z nimi są one usuwane z organizmu.
 



piątek, 17 lipca 2015

Azotany i azotyny - występowanie i ich wpływ na nasze zdrowie.

Ten artykuł powstał z kompilacji tekstów/wiadomości znalezionych w Internecie.
Źródła: http://www.eioba.pl/a/1old/jak-grozny-wplyw-na-nasze-zdrowie-moga-miec-nawozy-sztuczne, 
http://www.przepisy-dla-dzieci.pl/Cooking/Article/5323065f-5e29-43b1-9b68-899c79d212af, Sabina Grygierek


Na pola trafia coraz więcej nawozów sztucznych. Ich nadmiar ma negatywny wpływ na glebę, na wszelkie wody – rzeki, jeziora i oceany, na organizmy w niej żyjące, a w rezultacie na nasze zdrowie. Do zbiorników wodnych nawozy – głównie azotowe i fosforowe, dostają się poprzez ich spływ z przenawożonych pól. Spływy te oraz ścieki komunalne wzbogacają obficie wszelkie wody w składniki pokarmowe, co wpływa na wzrost żyzności wód. To z kolei przyczynia się do tzw. eutrofizacji wód. Następstwem tego zjawiska jest wzmożony rozwój roślin, przede wszystkim glonów i planktonu oraz zachwianie równowagi tlenowej zbiornika, zwłaszcza w obszarach przydennych, gdzie opadające obumarłe organizmy ulegają rozkładowi. W rezultacie dochodzi najczęściej do zupełnego zaniku tlenu w warstwach dennych zbiorników wodnych i rozpoczęcie procesów beztlenowych, z wydzielaniem siarkowodoru, metanu i innych trujących substancji. Dochodzi również do gwałtownego tzw. zakwitu wód, czyli rozwoju olbrzymich ilości glonów i sinic, które następnie masowo obumierając doprowadzają do uduszenia się większości organizmów wodnych, zwłaszcza ryb. Zrozumiałe, że może to spowodować zanik bogatszego życia organicznego w zbiorniku. W rezultacie woda absolutnie nie nadaje się do celów użytkowych, ponieważ uwalniane do wody metabolity wtórne glonów są trujące zarówno dla zwierząt pijących taką wodę jak i ludzi – zwłaszcza dzieci.

Szczególnie niebezpiecznymi związkami wodorozpuszczalnymi obecnymi w wodzie, a także w wielu produktach żywnościowych są azotany.

Azotany są związkami wchłanianymi w żołądku i jelicie do krwi. Do wód powierzchniowych dostają się jako spływy z pól uprawnych nawożonych przede wszystkim gnojowicą, nieszczelnych szamb oraz jako skutek kwaśnych deszczów i przenawożenia nawozami azotowymi. Zrozumiałe, że również wody gruntowe (a przez to większość źródeł wody pitnej) są skażone związkami azotu. Azotany spożyte z wodą łatwo zamieniają się w organizmie człowieka w niebezpieczne azotyny.

Przekształcanie się azotanów w azotyny, czyli w związki toksyczne, następuje zazwyczaj w przewodzie pokarmowym, a także podczas niewłaściwego przechowywania żywności. Zaleca się w związku z tym przechowywanie żywności w opakowaniach dopuszczających powietrze i w niskiej temperaturze zapobiegającej przekształceniu się azotanów w azotyny. Obecność tych substancji stwierdza się np. w chlebie, mleku, przetworach mlecznych, produktach mięsnych (które konserwuje się saletrą amonową zabezpieczając mięso przed rozwojem Clostridium botulinum – pałeczek jadu kiełbasianego) oraz innych produktach spożywczych. Azotyny często znajdują się w warzywach liściastych, czyli sałatach, kapustach, porach – pakowanych w worki foliowe. Zatem należy się ich wystrzegać lub wybierać te warzywa, które są osłonięte folią dziurkowaną.

Głównym źródłem azotanów są jednak warzywa, które z powodu nadmiernego stosowania nawozów sztucznych i skażenia środowiska pyłami przemysłowymi zatrzymują najwięcej azotanów. Znajduje się ich dużo więcej w warzywach uprawianych w szklarni, niż normalnie na działce, w gruncie. UWAGA: Nowalijki, które są dostępne wczesną wiosną są hodowane w warunkach szklarniowych.

Znaczną skłonnością gromadzenia azotanów odznaczają się buraki ćwikłowe, kapusta odmian wczesnych, rzodkiewka, sałata, seler, szpinak, kalarepa, pietruszka, czosnek, szczypior. Nadmierne pobranie z dietą azotanów i azotynów lub redukcja azotanów do azotynów w organizmie człowieka może prowadzić do przemiany hemoglobiny transportującej we krwi tlen w methemoglobinę niemającą zdolności odwracalnego wiązania tlenu. Dochodzi w ten sposób do powstania choroby zwanej methemoglobinemią na tle niedotlenienia. Jej objawy to sinica, bóle brzucha, wymioty, biegunki, bóle i zawroty głowy, rozszerzenie obwodowych naczyń tętniczych, spadek ciśnienia krwi i jej brązowe, o czekoladowym odcieniu zabarwienie, przyspieszenie czynności serca, duszności, senność, spadek ciężaru ciała.

Szczególnie wrażliwe na zawartość azotanów i azotynów są niemowlęta. Niska kwasota soku żołądkowego niemowlęcia umożliwia rozwój bakterii, które redukują azotany NO3 do azotynów NO2. Te ostatnie związki reagują z żelazem hemoglobiny krwinek czerwonych tworząc wspomnianą methemoglobinę. Skutkiem tego jest utrata przez hemoglobinę zdolności transportujących tlen w organizmie. Jak mówiliśmy już wcześniej – w efekcie następuje niedotlenienie organizmu. Przy zablokowaniu 70% hemoglobiny następuje uduszenie niemowlęcia, zaś u starszych dzieci występują przewlekłe zatrucia. Dochodzi do obniżonej reakcji na bodźce świetlne i dźwięk, jak również do powstawania guzów w układzie limfatycznym będącym częścią układu odpornościowego. Chroniczne niedotlenienie organizmu u niemowląt i dzieci powoduje niedorozwój umysłowy lub opóźnienia w ich rozwoju. U dorosłych niedotlenienie krwi z powodu zatrucia związkami azotu objawia się zwykle nudnościami, ogólnym zmęczeniem oraz chronicznym bólem głowy. Podwyższona zawartość azotanów w wodzie pitnej jest u dorosłych przyczyną nadciśnienia tętniczego i zawałów serca. Stwarza również duże niebezpieczeństwo dla osób ze schorzeniami układu pokarmowego.

Azotyny powodują nie tylko utlenianie hemoglobiny do methemoglobiny ale także utlenianie witaminy A. Niedobór witaminy A pociąga za sobą szereg dalszych zaburzeń. Witamina A bierze udział w syntezie białka i budowie struktur komórkowych. Utleniające właściwości zwiększonych dawek azotynów mogą oddziaływać niekorzystnie na niektóre narządy wewnętrzne, np. wątrobę.

Azotany i azotyny są również prekursorami nitrozoamin, związków o działaniu rakotwórczym i mutagennym (raporty WHO – World Health Organisation – Światowej Organizacji Zdrowia stwierdzają, że azotyny i azotany mogą zwiększyć ryzyko chorób nowotworowych). Powstają one w dużych ilościach przy ogrzewaniu pożywienia konserwowanego związkami azotu i mają bardzo silne działanie rakotwórcze. Z tego powodu nie należy podgrzewać konserwowanych wędlin, a te używane np. do grillowania nie powinny być peklowane. Dodatkowo azotany i azotyny:

  • osłabiają działanie wielu enzymów,
  • zmniejszają wykorzystanie z pożywienia białek, tłuszczów, witaminy A i z grupy B,
  • łącząc się z innymi substancjami obecnymi w żywności mogą tworzyć związki rakotwórcze,
  • powodują niedokrwistość wywołaną poprzez uszkadzające działanie tych związków na krwinki czerwone i utkanie erytroblastyczne szpiku,
  • powodują zablokowanie witaminy B6, której niedobór jest pierwotną przyczyną niedokrwistości,
  • zahamowują przyrost masy ciała spowodowany zmniejszonym łaknieniem oraz działaniem tych związków na witaminę A (jej obecność jest niezbędna do budowy struktur komórkowych i syntezy białka),
  • sprzyjają powstawaniu anemii.

Na podstawie licznych badań stwierdza się zróżnicowane zdolności do kumulacji azotanów przez różne gatunki warzyw, a także duże zróżnicowanie zawartości tych związków w tych samych gatunkach warzyw. Azotany występują w małych ilościach w generatywnych częściach roślin (nasionach, owocach), skupiają się głównie w wegetatywnych organach (liście, kłęby, korzenie). Szczególnie duża ilość azotanów występuje w organach przewodzących roślin (łodygi, ogonki liściowe). Także z wielu badań wynika, iż większe ilości azotanów znajdują się w warzywach uprawianych konwencjonalnie w porównaniu z warzywami z upraw ekologicznych. Jednocześnie stwierdzono, że stosowanie ekologicznych metod uprawy nie gwarantuje uzyskania płodów rolnych o zawartości azotanów poniżej 250mg NaNO3/kg, która stanowi dopuszczalny poziom tych związków w przetworach warzywnych dla dzieci. Zawartość omawianych związków azotowych zmienia się także pod wpływem procesów technologicznych i przechowywania. Na przykład suszenie natki pietruszki powoduje obniżenie zawartości azotanów o 24-51% , ale wzrost poziomu azotynów o 41-104%. Trzymiesięczne przechowywanie warzyw powoduje obniżenie zawartości azotanów w kapuście (o ok. 73%), w porach ( o 58%), zawartość azotynów nie zmienia się. Istotne zmniejszenie zawartości azotanów i azotynów powoduje kiszenie warzyw.
Stosunkowo wysokie zawartości azotanów zawierają niektóre zioła i rośliny wykorzystywane do sporządzania naparów. Należą do nich susze pokrzywy i szałwia. Do naparów ziołowych przechodzi od 20 do 70% azotanów i od 0 do 40% azotynów obecnych w suszu. Dlatego też wysokie ilości omawianych składników w suszach mogą być przyczyną zwiększenia ich ilości w diecie, zwłaszcza wegetarian, którzy piją stosunkowo dużą ilość ziół, ograniczając spożycie fermentowanej herbaty (czarnej), w której te ilości są znacznie mniejsze.

Azotany i azotyny występują także w wędlinach i serach podpuszczkowych (żółtych). Najczęściej możemy spotkać Azotyn potasu (E249), Azotyn sodu (E250), Azotan sodu (E251), Azotan potasu (E252). Obecność azotanów i azotynów w produktach mięsnych wynika przede wszystkim ze stosowanej technologii, przewidującej dodatek azotynu sodu jako środka konserwującego. Od roku 1990 najwyższa dopuszczalna pozostałość azotynów i azotanów w wędlinach i konserwach pasteryzowanych wynosi 125mg/kg produktu. Zabezpieczeniem przed przypadkowym przedawkowaniem jest wymóg stosowania azotynu sodu wyłącznie w postaci równomiernej mieszaniny z solą kuchenna. Azotany i azotyny stosowane są w przemyśle mięsnym w celu uzyskania pożądanych cech organoleptycznych oraz poprawy ich trwałości, a także ograniczenia możliwości wzrostu laseczek jadu kiełbasianego. W miarę wzrostu stężenia azotynu sodowego systematycznie obniża się prawdopodobieństwo wytworzenia toksyny przez Clostridium botulinum,w peklowanym, pasteryzowanym mięsie.
Zawartość azotanów w serach podpuszczkowych związana jest głównie z procesem technologicznym. Prowadzone badania w ostatnich latach wykazują raczej niskie zawartości tych związków w serach, nieprzekraczające dopuszczalnych stężeń.

 

Dopuszczalne dzienne spożycie (ADI)

Ustalona przez Światową Organizację Zdrowia, maksymalna dawka azotynów, jaką człowiek może spożywać codziennie, przez całe życie, bez uszczerbku na zdrowiu (tzw. ADI - Acceptable Daily Intake) wynosi 0,1 mg na kilogram masy ciała. W przypadku azotanów wartość ta jest nieco większa i wynosi 5 mg / kg masy ciała / dzień.

Aby zmniejszyć ilość spożywanych azotanów, dobrze jest wiedzieć że w warzywach:

  • największa ilość azotanów kumuluje się w wegetatywnych częściach roślin (w liściach, kłębach, korzeniach, szczególnie dużo w łodygach i ogonkach liściowych) oraz pod skórką - pod nią kumuluje się znaczna ilość toksyn (dlatego obieraj skórki) niezbyt dużo w nasionach i owocach oraz
  • kiszenie warzyw zmniejsza ilość azotynów i azotanów, spożywajmy więc ogórki kiszone i kapusty kiszone
  • suszone zioła (pokrzywa i szałwia) mogą mieć wysoki udział azotanów, a do naparów ziołowych trafia od 20 do 70% azotanów i o do 40% azotynów; warto pić herbatę czarną zamiast dużej ilości ziół
  • w świeżych warzywach azotyny nie występują, mogą one powstać z obecnych azotanów w wyniku nieodpowiedniego transportu i przechowywania warzyw, jak również niewłaściwych procesów technologicznych
  • najwięcej azotanów spotkamy w następujących częściach warzyw: ziemniaki (pod skórką), kapusta i sałata (w głąbie i zewnętrznych liściach), ogórki, kabaczki, patisony (skórka, część przylegająca do ogonka), rzodkiewki (mniej jeśli nie są przerośnięte i okrągłe), buraki i marchew (rdzeń oraz końcówki górne i dolne)
  • kupując wczesne warzywa zwróć uwagę by nie były uszkodzone i pożółkłe,
    mniej azotanów znajdziemy w warzywach zdrowych, nieuszkodzonych podczas zbioru
  • ilość azotanów może zmniejszyć dokładne mycie i czyszczenie warzyw, umyj warzywa pod bieżącą, letnią wodą przez co pozbędziesz się części szkodliwych związków; szczególna troska należy się kalafiorom, brokułom i rzodkiewkom – najpierw dokładnie je opłucz w zimnej wodzie, po czym namocz w zimnej wodzie z dodatkiem soku z cytryny na około 15 minut
  • ilość azotanów zmniejsza też gotowanie warzyw (pieczenie w mniejszym stopniu), część azotanów w trakcie gotowania przechodzi do wywaru! gotowanie ziemniaków w wodzie obniża zawartość azotanów o 20-40%, gotowanie na parze usuwa ich 30-70%, smażenie tylko 15%; w przypadku gotowania buraków w całości zawartość azotanów obniża się o 30%, a marchwi o połowę. Trzeba jednocześnie pamiętać, że podczas gotowania jedna część azotanów z warzyw ulega rozkładowi a druga przechodzi do wywaru, warto to uwzględnić gotując zupy dla dzieci, osób starszych i schorowanych
  • zawartość azotanów zmniejsza się przy zimowym przechowywaniu warzyw, im dłużej warzywa są przechowywane tym zawartość azotanów w warzywach jest mniejsza
  • największą zawartość związków azotowych odnotowano w rzodkiewce, szczypiorku, rabarbarze, najniższą zaś w pomidorach, papryce, cebuli, marchwi, kalafiorze
  • przy usuwaniu zanieczyszczeń chemicznych warto pamiętać także, że tam gdzie w roślinie gromadzi się najwięcej azotanów tam jest najwięcej witamin. Zatem pozbywając się azotanów, niestety pozbywamy się również cennych dla nas witamin.

Jeść czy nie jeść?

Zarówno w warzywach jak i konserwowanych wędlinach znajdują się związki azotowe. Co nam zostaje, jeść wszystkiego po trochu - czyli zachowujemy umiar. 


Zalecam, aby nowalijki kupować w sklepach z żywnością ekologiczną, gdyż produkty pochodzące z upraw naturalnych mają nawet o połowę mniej tych substancji.
Pamiętaj także, aby je dokładnie myć przed skonsumowaniem, czy umieszczeniem w lodówce. Nowalijki lepiej przechowywać w chłodzie. Nigdy ich nie pakuj w szczelnie zamykane opakowania, ponieważ sprzyja to przekształcaniu się azotanów, w szkodliwe azotyny.
Aby w pewien sposób „równoważyć” niekorzystny wpływ azotanów i azotynów na nasz organizm, koniecznie spożywaj produkty bogate w przeciwutleniacze (np. witamina A, C, E). Kupuj także mrożone warzywa.